Borderline-persoonlijkheidsstoornis

Borderline persoonlijkheidsstoornis is een ernstige persoonlijkheidsstoornis die wordt gekenmerkt door emotionele ontregeling, zwart-witdenken en chaotische relaties. Mensen die aan deze psychische aandoening lijden, vertonen diverse psychiatrische symptomen, zoals instabiele en reactieve stemmingen, identiteitsproblemen, gevoelens van onwerkelijkheid en depersonalisatie. Er is een neiging tot impulsief en, in het bijzonder, zelfdestructief gedrag, manipulatie, chantage, suïcidaal gedrag en chronische gevoelens van leegte en verveling.

Deze mensen handelen onvoorspelbaar, zonder zich zorgen te maken over de gevolgen van hun daden, en hebben de neiging om woedeaanvallen te krijgen. Ze worden vaak gezien als rebels, problematisch, vindingrijk en temperamentvol, maar in werkelijkheid lijden ze aan een dieperliggende psychische stoornis dan degenen die enkel een moeilijk karakter hebben. Er is sprake van een individu met een impulsieve persoonlijkheid, waarbij emotionele instabiliteit en een gebrek aan emotionele beheersing optreden, en het borderline-type zelf, waarvan de kenmerken verder gaan dan ongecontroleerde impulsen. De persoon heeft een veranderd zelfbeeld, intense en instabiele relaties, zelfdestructief gedrag en moeite met het formuleren van levensdoelen.

Het woord ‘borderline’ komt van het Engelse woord voor grens, de afbakeningslijn van een grensgebied. De lijn die het ene gebied van het andere scheidt. Deze term werd gebruikt door Adolph Stern, die in de jaren dertig een aandoening beschreef als iets dat zich op de grenslijn tussen neurose en psychose bevindt.

Borderline persoonlijkheidsstoornis beïnvloedt het hele leven van de persoon die eraan lijdt ernstig, wat aanzienlijke schade toebrengt aan zowel henzelf als aan anderen. Deze mensen hebben vaak psychofarmaca nodig, zoals antidepressiva of stemmingsstabilisatoren, om intense emotionele nood te voorkomen. De symptomen verschijnen vooral in de late adolescentie en worden prominenter in de vroege volwassenheid; ze houden meestal levenslang aan, tenzij er passende interventies plaatsvinden.

De ernst van de stoornis neemt vaak af na verloop van tijd. Drugsgebruik, zelfmoordpogingen en voltooide zelfmoord zijn mogelijke uitkomsten als de persoon geen passende zorg en psychiatrische en psychologische therapie ondergaat.

De oorzaak van borderline persoonlijkheidsstoornis is gerelateerd aan een samenstel van factoren, waaronder een traumatische jeugd met verschillende vormen van misbruik in het gezin van herkomst, scheiding van ouders, seksueel en emotioneel misbruik, evenals een genetische aanleg en veranderingen of disfuncties in de hersenstofwisseling. Gemiddeld lijdt 2% van de bevolking aan deze stoornis, van wie 76% vrouw is en 20% deel uitmaakt van de gevangenispopulatie.

Ongeveer 80% van de patiënten met een borderline persoonlijkheidsstoornis meldt dat het huwelijk van hun ouders zeer disfunctioneel was of is, met veel conflicten. Veel patiënten met deze stoornis ervaren verwaarlozing, of hebben dat in hun verleden ervaren, of blijven te maken krijgen met verwaarlozing en fysiek of seksueel misbruik binnen hun gezin van herkomst. Desondanks komt ongeveer 20 tot 25% van de mensen met een borderlinestoornis uit gestructureerde gezinnen, zonder grote complicaties in de thuissituatie.

Om een eerste inschatting te maken of iemand deze aandoening heeft, is het belangrijk dat de arts bloedonderzoek aanvraagt om de TSH-waarden te meten. Hiermee kan een schildklierprobleem worden uitgesloten. Ook is een calciumtest in het serum nodig om een mogelijke stofwisselingsziekte uit te sluiten.

Een volledig bloedbeeld is van belang om te controleren op systemische infecties die kunnen bijdragen aan de symptomen. Daarnaast is serologisch onderzoek belangrijk om een syfilis- of hiv-infectie uit te sluiten, aangezien deze ziekten de hersenen kunnen aantasten. Tot slot is neurologisch onderzoek, zoals een elektro-encefalogram (EEG), een CT-scan of een MRI-scan, belangrijk om te controleren op eventuele hersenbeschadiging.

Symptomen van een borderlinepersoonlijkheidsstoornis

Emotionele symptomen

Mensen met een borderlinepersoonlijkheidsstoornis hebben vaak een sterke emotionele instabiliteit. Hun stemming kan snel en intens veranderen. Ze kunnen periodes van dysforie ervaren: het ene moment schreeuwen of boos zijn, het volgende moment volledige afzondering willen. Ze kunnen zich kortstondig heel euforisch voelen en daarna plotseling prikkelbaar of somber worden. Angstige gevoelens duren meestal enkele uren en soms enkele dagen.

Daarnaast ervaren zij vaak intense woede, haat en ongepaste driftbuien die moeilijk te beheersen zijn. Dit kan zich uiten in frequente uitbarstingen van irritatie, aanhoudende boosheid, wraakgevoelens en soms zelfs fysieke agressie.

Veel mensen met borderline ervaren ook een chronisch gevoel van leegte en verveling.

Wat impulsiviteit betreft, komen terugkerende suïcidepogingen, suïcidale dreigingen en zelfbeschadiging relatief vaak voor. Zelfbeschadiging, zoals zichzelf snijden, is een bekend kenmerk van deze stoornis.

Ook relaties zijn vaak erg instabiel en intens. Mensen met borderline kunnen iemand eerst idealiseren (“de belangrijkste persoon in mijn leven”) en diezelfde persoon later volledig afwijzen of kleineren. Hun gevoelens lijken vaak heen en weer te schommelen tussen uitersten, zoals liefde en haat of alles goed versus alles slecht.

Impulsief gedrag kan zich daarnaast uiten in overmatig geld uitgeven, risicovol seksueel gedrag, alcohol- of drugsgebruik, roekeloos autorijden of andere dwangmatige gedragingen die schadelijk zijn voor henzelf

Interpersoonlijke symptomen

In relaties met anderen proberen mensen met borderline vaak wanhopig te voorkomen dat zij worden verlaten of afgewezen, ook wanneer die angst niet overeenkomt met de werkelijkheid.

Zij hebben vaak een instabiel zelfbeeld. Hun identiteit, persoonlijke waarden, interesses en soms ook hun seksuele voorkeur of beleving kunnen sterk wisselen. Ook hun stemming verandert voortdurend.

Onder stress kunnen zij tijdelijk achterdochtige gedachten ontwikkelen, bijvoorbeeld het idee dat anderen over hen praten of hen willen schaden. Daarnaast kunnen dissociatieve verschijnselen optreden, waarbij iemand zich tijdelijk vervreemd voelt van zichzelf of de omgeving.

Er wordt soms onderscheid gemaakt tussen manipulatief gedrag bij verschillende persoonlijkheidsstoornissen. Mensen met een antisociale persoonlijkheidsstoornis manipuleren vaak om materieel of persoonlijk voordeel te behalen. Bij borderline is manipulatief gedrag meestal gericht op het verkrijgen van aandacht, steun, geruststelling of nabijheid.

Paradoxaal genoeg kunnen mensen met borderline juist degenen van wie zij het meest houden van zich afstoten. Hoewel zij sterk verlangen naar liefde en verbondenheid, kunnen zij anderen soms op pijnlijke of beangstigende wijze wegduwen. Zij hebben vaak een grote behoefte aan aandacht en bevestiging.

Sommige deskundigen beschrijven mensen met borderline als emotioneel onvolwassen. Zij kunnen moeite hebben met grenzen accepteren, frustraties verdragen, geduldig wachten en verantwoordelijkheid nemen voor hun eigen fouten. Zij leggen de oorzaak van problemen soms eerder bij anderen dan bij zichzelf.

Onderzoek laat zien dat veel, maar zeker niet alle, mensen met borderline ingrijpende ervaringen in hun jeugd hebben meegemaakt, zoals emotionele verwaarlozing, mishandeling, seksueel misbruik, geweld of het verlies van een dierbare. Zulke ervaringen kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de stoornis, maar vormen niet de enige oorzaak.

Vanuit dat perspectief wordt soms gezegd dat de emotionele ontwikkeling gedeeltelijk is vastgelopen. Hoewel iemand lichamelijk volwassen wordt, kunnen bepaalde emotionele vaardigheden achterblijven. Dit kan zich uiten in heftige emoties, impulsiviteit en moeite met stabiele relaties.

Hoe kun je veranderen?

Iedereen kent mensen die moeilijk in de omgang zijn: perfectionisten, zeer rigide of inflexibele mensen, mensen die snel emotioneel reageren of overal controle over willen hebben. Persoonlijkheid ontstaat uit een combinatie van aanleg, opvoeding en levenservaringen.

Verandering is mogelijk, maar begint met zelfinzicht. Belangrijke vragen zijn bijvoorbeeld:

• Wil ik veranderen?
• Zie ik dat mijn gedrag mijzelf en anderen pijn doet?
• Ben ik bereid aan mijn persoonlijkheid te werken?

Wie zegt: “Zo ben ik nu eenmaal” of “Het probleem ligt altijd bij anderen” zal meestal minder snel veranderen. Toch kan vrijwel iedereen zich persoonlijk blijven ontwikkelen. Emotionele rijping is een levenslang proces.

Verandering begint vaak met het erkennen van het probleem. Dat betekent niet dat iemand zichzelf moet veroordelen, maar wel dat hij of zij bereid is eerlijk naar het eigen gedrag te kijken.

Persoonlijkheidsverandering is moeilijk en kost tijd. Mensen vallen gemakkelijk terug in bekende patronen, omdat die vertrouwd aanvoelen. Toch kan iemand die gemotiveerd is en langdurig aan zichzelf werkt, stap voor stap gezondere manieren van denken, voelen en handelen ontwikkelen

Mensen die moeilijk in de omgang zijn, kunnen veranderen, maar alleen als zij zelf willen veranderen. Dat begint met het stoppen van de ontkenning dat er sprake is van problemen in hun persoonlijkheid. Het doorbreken van die ontkenning is de eerste grote stap naar verandering. Wie erkent dat er een probleem is, legt daarmee de basis voor het vinden van manieren om ermee om te gaan en eraan te werken.

Veranderen wie we zijn is niet gemakkelijk; het vraagt tijd, inzet en doorzettingsvermogen. Mensen raken vaak gewend aan hun manier van denken en doen en blijven daarin steken, omdat die hen tot nu toe heeft geholpen of vertrouwd aanvoelt. Maar wanneer iemand zijn of haar persoonlijke moeilijkheden onder ogen ziet, bereid is naar zichzelf te kijken en oprecht wil groeien, kan er geleidelijk verandering optreden. Dat is het tegenovergestelde van vast blijven zitten in starre gedragspatronen die niet alleen anderen pijn doen, maar ook de persoon zelf. Wie de waarheid over zichzelf blijft ontlopen, blijft vaak onnodig lijden.

Vanuit wetenschappelijk perspectief hebben sommige mensen een persoonlijkheidsstoornis. Daarbij gaat het om diepgewortelde en langdurige patronen van denken, voelen en handelen die aanzienlijk afwijken van wat binnen de cultuur gebruikelijk is en die het dagelijks functioneren en relaties kunnen bemoeilijken. Het gaat niet om een hersenbeschadiging, maar om een manier van functioneren die zich meestal al vroeg in de ontwikkeling heeft gevormd en in de loop van de jaren stevig verankerd raakt. Zonder behandeling of gerichte ondersteuning blijven deze patronen vaak langdurig bestaan, al is verandering met passende hulp en voldoende motivatie zeker mogelijk.

Denkpatronen

Welke gedachten komen vaak voor bij mensen met een borderlinepersoonlijkheidsstoornis? Uiteraard verschilt dit van persoon tot persoon, maar sommige overtuigingen komen relatief vaak voor.

Zo kunnen sommigen denken: “Iedereen die belangrijk voor mij is, moet altijd van mij houden. Als dat niet zo is, ben ik niets waard.” Dit is een voorbeeld van zwart-witdenken en een sterke afhankelijkheid van bevestiging door anderen.

Een andere gedachte kan zijn: “Sommige mensen zijn geweldig en perfect, terwijl anderen volledig slecht zijn en daarvoor gestraft zouden moeten worden.” Ook dit weerspiegelt een neiging om mensen in uitersten te beoordelen, zonder ruimte voor nuance.

Andere voorbeelden zijn:

• “Ik haat het wanneer mensen mij geen aandacht geven.”
• “Ik heb geen controle over mijn gevoelens of over wat ik doe wanneer ik die gevoelens ervaar.”
• “Als ik alleen ben, ben ik niemand.”
• “Ik kan de frustratie niet verdragen wanneer ik iets van iemand nodig heb en dat niet krijg.”
• “Wat heb ik gedaan waardoor deze persoon op mij neerkijkt?” Ook wanneer daar objectief geen aanwijzingen voor zijn, kan iemand de situatie zo interpreteren.

Niet iedereen met een borderlinepersoonlijkheidsstoornis heeft deze gedachten, maar dergelijke overtuigingen kunnen wel bijdragen aan emotionele instabiliteit en problemen in relaties.

Wanneer iemand met een persoonlijkheidsstoornis bereid is zijn of haar manier van denken, voelen en omgaan met anderen kritisch te onderzoeken, kunnen deze starre patronen geleidelijk minder overheersend worden. Dat vermindert vaak niet alleen het eigen lijden, maar ook de spanningen in relaties met anderen.

Door eerlijk naar zichzelf te kijken en te erkennen dat bepaalde denk- en gedragspatronen problemen veroorzaken, kan iemand leren om agressieve of impulsieve reacties beter te beheersen en vervormde gedachten te herkennen en bij te sturen. Ook kan men ontdekken welke overtuigingen over zichzelf, anderen en relaties niet helpend zijn en deze stap voor stap vervangen door realistischer en evenwichtiger manieren van denken.

Daarnaast kunnen mensen leren om jaloezie, wantrouwen en sterke emotionele reacties beter te reguleren, omdat zij begrijpen hoe deze gevoelens conflicten kunnen versterken. Ook kunnen zij meer mildheid ontwikkelen, zowel voor zichzelf als voor anderen.

Wanneer iemand met een persoonlijkheidsstoornis gemotiveerd is om aan zichzelf te werken, kan hij of zij geleidelijk gezondere manieren van denken, voelen en handelen ontwikkelen. Daardoor kunnen relaties stabieler worden en kan iemand zich stap voor stap ontwikkelen tot een persoon die betrouwbaarder, flexibeler, zorgzamer en emotioneel evenwichtiger is. De oude persoonlijkheidspatronen verdwijnen meestal niet volledig, maar verliezen vaak hun overheersende invloed, waardoor zij minder bepalend worden voor het dagelijks leven en de omgang met anderen.

Hoe behandel je iemand met een borderline-persoonlijkheidsstoornis?

Er bestaan verschillende behandelmogelijkheden. Er kunnen diverse medicijnen worden voorgeschreven aan mensen met een borderline-persoonlijkheidsstoornis. Omdat deze stoornis voornamelijk wordt beschouwd als een psychosociale aandoening, worden medicijnen vooral ingezet om klachten zoals angst- of depressieve symptomen te behandelen, en niet zozeer om gedragsveranderingen te bewerkstelligen.

Psychotherapie is een andere belangrijke pijler van de behandeling. Door middel van psycho-educatie kunnen mensen met een borderline-persoonlijkheidsstoornis leren hun impulsen beter te beheersen en hun eigen gedrag beter te begrijpen.

Tijdens de psychologische behandeling kunnen zij vaardigheden ontwikkelen die zij mogelijk nog niet voldoende beheersen, zoals het herkennen van vertekende gedachten, het verbeteren van relaties met anderen en het beter omgaan met frustraties.

Psychotherapie helpt iemand met deze stoornis doorgaans om:

1. Te erkennen dat er een probleem is.
2. Hulp te zoeken, hulp te aanvaarden en actief mee te werken aan verandering.
3. Inzicht te krijgen in vertekende denkpatronen die voortkomen uit onjuiste overtuigingen die zich in de loop van het leven hebben ontwikkeld.
4. Te leren accepteren dat perfectie een ideaal is dat nooit volledig bereikt kan worden. Deze acceptatie kan angst, agressie, emotionele uitbarstingen en vijandigheid verminderen, waardoor het contact met anderen prettiger wordt.
5. Onbedoelde fouten te zien als leermomenten, in plaats van zichzelf daarvoor te veroordelen of eronder te lijden.
6. Zichzelf momenten van ontspanning, vrije tijd en plezier toe te staan, en waarde te hechten aan vriendschappen.

Ik hoop dat iedereen de helderheid van geest krijgt om zichzelf en de mensen om zich heen beter te begrijpen. Als je samenleeft met iemand met een borderline-persoonlijkheidsstoornis, is het belangrijk dat je voldoende kennis over de aandoening hebt, zodat je leert om gezonde grenzen te stellen.

Heb je zelf een borderline-persoonlijkheidsstoornis, dan heb je vandaag enkele stappen geleerd die kunnen helpen om de klachten stap voor stap te verminderen en je kwaliteit van leven te verbeteren.