Omgaan met een bipolaire stoornis: oorzaken, symptomen en behandelingen

Lijdt u aan een bipolaire stoornis? Heeft u iemand in uw familie die bipolair is? Dan is het belangrijk te weten hoe u ermee om kunt gaan. Laten we enkele basisbegrippen over de bipolaire affectieve stoornis bekijken.

Ongeveer 1% van de algemene bevolking lijdt aan een bipolaire stoornis. Ze komt vaker voor bij eerstegraads familieleden wanneer een van hen deze aandoening heeft gehad of er momenteel aan lijdt. Een bipolaire stoornis begint meestal tussen de leeftijd van 18 en 20 jaar en treft mannen en vrouwen in gelijke mate. De bipolaire stoornis is, zoals de naam aangeeft, bi-polair, dat wil zeggen dat er twee polen zijn. Op het ene moment ervaart de persoon euforie, en op een ander moment depressie. Euforie bevindt zich aan de ene pool en depressie aan de tegenovergestelde pool.

Een bipolaire persoon kan enkele maanden euforisch zijn, vaak geagiteerd wanneer dit onbehandeld blijft, en daarna in een depressieve toestand terechtkomen, met of zonder een normale tussenperiode tussen de ene fase en de andere.

Er bestaan bipolaire stoornis type 1 en type 2. Het belangrijkste verschil tussen deze twee typen heeft te maken met de ernst van de episodes of crises.

Bij bipolaire stoornis type 1 is de euforische fase zeer sterk, terwijl bij type 2 de euforie milder is.

Wanneer iemand zich in de euforische fase van bipolaire stoornis type 1 bevindt, ontstaan er vaak problemen op het werk, op school en in relaties. In sommige gevallen kan opname in een kliniek noodzakelijk zijn.

Mensen met bipolaire stoornis type 1 hebben perioden van diepe en langdurige depressie, die worden afgewisseld met perioden van een zeer uitgelaten en prikkelbare stemming, die we manie of euforie noemen.

De belangrijkste symptomen van bipolaire stoornis in de euforische fase zijn:

• prikkelbaarheid
• een sterk verhoogde stemming
• euforie
• verminderde behoefte aan slaap
• overmatig praten of voortdurend blijven praten
• sterke afleidbaarheid
• gedachtenvlucht (de persoon spreekt voortdurend over allerlei overdreven plannen en verandert steeds van idee)

Er kan ook een drang naar dwangmatig plezierzoekend gedrag optreden, zoals meer geld uitgeven dan men heeft.

Daarnaast kan iemand in de euforische fase grootheidsideeën hebben: de persoon gedraagt zich dan alsof hij een koning of een god is die alles kan doen.

Om de diagnose bipolaire stoornis te krijgen in de manische of euforische fase, mag deze verhoogde stemming niet het gevolg zijn van middelengebruik of van een lichamelijke ziekte.

In de depressieve fase vertoont iemand met een bipolaire stoornis vijf of meer symptomen. Eén daarvan moet betrekking hebben op een somber humeur, of op verlies van plezier of interesse in activiteiten of personen die men vroeger graag had en waarin men betrokken was.

De symptomen in de depressieve fase zijn onder andere: te veel slapen of slapeloosheid, verlies van energie, gewichtsverlies of gewichtstoename door verandering in eetlust, gevoelens van waardeloosheid, overmatige schuldgevoelens, een verminderde concentratie, duidelijke besluiteloosheid en een sterke preoccupatie met de dood of met zelfmoord.

Bij ernstige depressieve episodes kan de patiënt zelfmoord overwegen of al een zelfmoordpoging hebben gedaan.

De euforische of manische fase overschrijdt vaak de grenzen van het sociale leven en verstoort relaties, en de onrust kan overgaan in fysieke agressie. Daarom is het belangrijk een psychiater te raadplegen, zodat er medicatie kan worden voorgeschreven die deze symptomen onder controle helpt te houden. Vaak zijn familieleden en medisch personeel het doelwit van deze agressie.

De behandeling van een bipolaire stoornis moet gebeuren onder begeleiding van een psychiater of psycholoog, waarbij ook de familie wordt geïnformeerd over wat zij kunnen doen om te helpen. Tijdens euforische crises heeft praten weinig zin, en ook een gesprek met een psycholoog of psychotherapeut helpt dan meestal niet. Medicatie heeft dan prioriteit om de persoon eerst uit de toestand van sterke agitatie te halen, omdat die een zinvolle dialoog onmogelijk maakt.

In de depressieve fase daarentegen kan psychotherapie, naast medicatie, helpen om verbetering te brengen.

Er bestaat geen enkele theorie die de oorzaken van een bipolaire stoornis volledig verklaart. Sommigen beweren dat er een conflict kan ontstaan tussen het bewuste en het onbewuste deel van de geest, wat gedragsveranderingen veroorzaakt. Het niet kunnen oplossen van deze conflicten zou volgens hen de oorzaak zijn van verschillende psychische aandoeningen. In het geval van depressie zijn er theorieën die stellen dat iemand depressieve symptomen ontwikkelt als een uiting van woede die tegen zichzelf is gericht.

Een van deze theorieën legt uit dat ouders met ongezond gedrag, die inconsequent zijn — dat wil zeggen soms vrolijk, maar op andere momenten boos en nerveus tegenover hun kinderen — en die weinig oprechte genegenheid tonen, terwijl zij vooral door hun eigen behoeften worden gedreven, gedurende de hele jeugd een onvoorspelbare en vijandige omgeving creëren. Als gevolg daarvan voelt het kind zich alleen, verward en hulpeloos, en uiteindelijk ook boos. Maar het kind weet dat zijn ouders zijn enige middel tot overleving zijn. Daarom onderdrukt het uit angst, liefde en schuldgevoel de woede tegenover de ouders die hem slecht behandelen. Die woede keert zich vervolgens naar binnen, tegen zichzelf, waardoor in zijn gedachten het gevoel ontstaat dat hij veracht wordt. Uiteindelijk begint hij te geloven dat hij een persoon is die niet geliefd kan worden en dat hij slecht is.

Tegelijkertijd probeert het kind zich perfect te gedragen, op een manier die voor de ouders aanvaardbaar is, als een poging om de zwakheden te compenseren die het bij zichzelf meent te zien, maar die voor veeleisende en neurotische ouders toch onaanvaardbaar blijven. Zo voelt het kind zich gevangen tussen het kind dat het zelf onaanvaardbaar vindt en het kind dat perfect moet handelen om de liefde van zijn ouders te krijgen. Als gevolg van dit innerlijke conflict wordt het kind “neurotisch”, of vatbaar voor overdreven gevoelens van angst en depressie. In het denken van het kind ontstaat een voortdurend gevoel dat het nooit goed genoeg is, hoe hard het ook probeert het goed te doen. Deze neurotische behoefte om anderen tevreden te stellen, gecombineerd met het gevoel daarin te falen, kan zich door het hele leven van het kind voortzetten. Daardoor kan het een ongezonde behoefte ontwikkelen om door iedereen geliefd te worden — door leeftijdsgenoten, familieleden, collega’s en anderen.

Het doel van psychologische behandeling — namelijk psychotherapie binnen de psychodynamische benadering — is om het kind dat inmiddels volwassen is geworden en lijdt aan depressie of andere symptomen te helpen inzicht te krijgen in de verkeerde overtuigingen waarop zijn idee van eigen slechtheid en ontoereikendheid is gebaseerd. Door dit inzicht kan de behoefte om zichzelf te straffen en om perfect te moeten zijn afnemen.

Het is bijvoorbeeld interessant dat een man die in zijn jeugd ouders had die te kritisch waren, hem kleineerden en hem weinig waardering en genegenheid toonden, als volwassene soms een partner kiest die dezelfde rol als zijn ouders herhaalt. Hij kan trouwen met een vrouw die hem eveneens kleineert en niets wat hij doet waardeert. Een echtgenote met een egoïstische houding, die voortdurend aandacht naar zich toe trekt, kan het ontstaan van depressie bij haar man bevorderen.

In het volwassen leven zal iemand die een emotioneel pijnlijke jeugd heeft gehad — doordat hij geleden heeft onder het slechte gedrag van zijn ouders — vaak ook moeilijkheden ervaren in relaties met andere mensen, naast de relatie met zijn of haar partner. Zo kan iemand bijvoorbeeld een collega of leidinggevende hebben die dezelfde neerbuigende rol speelt als de ouders vroeger deden, wat verdriet veroorzaakt bij de gevoelige persoon. Stel je dus eens voor hoe pijnlijk het is voor iemand die een jeugd heeft gehad met ouders die hem niet konden waarderen, en die als volwassene vervolgens omgaat met een groep mensen die hem eveneens kleineren, meer kritiek uiten dan waardering, en daarbovenop ook nog werkt in een omgeving waar hij opnieuw wordt gedevalueerd. Dat is moeilijk, nietwaar? Daarom kunnen we zeggen dat er bij depressie — of het nu om een bipolaire stoornis gaat of niet — een voortdurende innerlijke strijd bestaat waarin depressieve mensen proberen emotioneel contact te behouden met de belangrijke personen in hun leven.

Sommige depressieve mensen lijden omdat zij zich afhankelijk voelen van relaties met anderen en verdriet ervaren wanneer die relatie wordt bedreigd of daadwerkelijk verloren gaat. Omdat er in hun jeugd geen gezonde emotionele band met hun ouders is gevormd, zijn gevoelens van hulpeloosheid en zwakte ontstaan. Deze mensen ervaren sterke angst om verlaten te worden en doen grote moeite om een directe, hechte band te behouden met degene van wie zij emotionele steun nodig hebben.

Als je dus een familielid hebt met een bipolaire stoornis dat zich in een euforische fase bevindt, is medicatie nodig om dit moeilijke gedrag onder controle te krijgen. Bevindt iemand zich in een depressieve fase, dan is psychotherapie — samen met medicatie, afhankelijk van de ernst van de depressie — van groot belang.